به گزارش خبرنگار ایبنا، مؤسسه تحقیقاتی دویچهبانک آلمان روز گذشته با انتشار گزارشی، به بررسی ابعاد اقتصادی تنش کنونی میان ایران و آمریکا و به طور خاص تاثیر آن بر تضعیف جایگاه دلار به عنوان ارز جهانروا پرداخت. گزارش این نهاد نشان میدهد جنگ اخیر ایران میتواند به نقطه عطفی در تضعیف «پترودلار» و حتی آغاز نظم جدیدی در اقتصاد جهانی تبدیل شود؛ نظمی که در آن سلطه دلار دیگر بدیهی نخواهد بود.
پترودلار بهعنوان ستون اصلی قدرت دلار طی پنج دهه گذشته عمل کرده است. از دهه ۱۹۷۰، با توافق میان آمریکا و عربستان، نفت به دلار قیمتگذاری شد و مازاد درآمدهای نفتی نیز به داراییهای دلاری بازگشت. همین سازوکار باعث شد تجارت جهانی، ذخایر ارزی و حتی نظام مالی بینالمللی حول محور دلار شکل بگیرد. اما اکنون این پایهها بیش از هر زمان دیگری در معرض تهدید قرار گرفتهاند.
بهگفته تحلیلگران دویچهبانک، جنگ ایران نهتنها یک بحران ژئوپلیتیکی، بلکه آزمونی جدی برای چتر امنیتی آمریکا در خلیج فارس است؛ همان عاملی که تضمینکننده جریان آزاد نفت و در نتیجه تداوم سلطه دلار بوده است. حملات به زیرساختهای انرژی و اختلال در امنیت تنگه هرمز، این فرض را زیر سوال برده که آمریکا قادر به حفظ امنیت تجارت جهانی نفت است.
در این میان، نشانههای تغییر پیش از جنگ نیز قابل مشاهده بود. بخش عمده نفت خاورمیانه دیگر به آمریکا صادر نمیشود، بلکه مقصد اصلی آن آسیاست. چین بهتنهایی چند برابر آمریکا از عربستان نفت خریداری میکند. همزمان، کشورهای منطقه بهدنبال تنوعبخشی به روابط اقتصادی و امنیتی خود هستند و پروژههایی مانند mBridge که توسط عربستان پیگیری میشود، در حال ایجاد زیرساختهای پرداختی خارج از دلار هستند.
تحریمهای روسیه و ایران باعث شده بخشی از تجارت انرژی با ارزهایی مانند یوان، روبل و روپیه انجام شود. اکنون گزارشها حاکی از آن است که ایران ممکن است عبور کشتیها از تنگه هرمز را در ازای پرداختهای نفتی به یوان تسهیل کند؛ اقدامی که میتواند به شکلگیری «پترویوان» شتاب دهد.
در سناریوی بدبینانه، جهان ممکن است شاهد شکاف در بازار جهانی نفت باشد؛ بهگونهای که نفت خاورمیانه برای آسیا با یوان قیمتگذاری شود و نفت نیمکره غربی برای متحدان آمریکا همچنان با دلار معامله شود. چنین شکافی، بهتدریج نقش دلار را در تجارت جهانی تضعیف خواهد کرد.
با این حال، هنوز عوامل بازدارندهای وجود دارد. کشورهای حوزه خلیج فارس همچنان ذخایر عظیم دلاری دارند و ارزهایشان به دلار وابسته است. خروج سریع از دلار میتواند ثبات مالی این کشورها را تهدید کند. اما اگر جنگ طولانی شود و این کشورها مجبور به استفاده از ذخایر خود برای بازسازی شوند، همین وابستگی ممکن است کاهش یابد.
در کنار این تحولات، یک روند مهمتر نیز در حال شکلگیری است: تغییر ساختار انرژی جهانی. تجربه شوکهای انرژی در دهه ۱۹۷۰ نشان داد که بحرانهای نفتی میتوانند به تحولاتی بنیادین در الگوی مصرف انرژی منجر شوند. اکنون نیز اروپا، آسیا و کشورهای در حال توسعه ممکن است به سمت خودکفایی انرژی، انرژیهای تجدیدپذیر و حتی انرژی هستهای حرکت کنند.
اگر جهان به سمت کاهش وابستگی به نفت حرکت کند، این موضوع میتواند حتی بیشتر از تغییر ارز قیمتگذاری نفت، به دلار ضربه بزند. زیرا نقش دلار تا حد زیادی به اهمیت نفت در اقتصاد جهانی وابسته است. کاهش تجارت جهانی نفت به معنای کاهش نیاز به دلار در مبادلات بینالمللی خواهد بود.
در کوتاهمدت، دلار ممکن است همچنان از جایگاه خود بهعنوان دارایی امن بهره ببرد، بهویژه با توجه به استقلال انرژی آمریکا. اما در بلندمدت، این جنگ میتواند آغازگر روندی باشد که در آن کشورها به دنبال استقلال بیشتر در حوزه انرژی و دفاع میروند و در نتیجه، تمایل کمتری به نگهداری ذخایر دلاری خواهند داشت.
در نهایت، گزارش دویچهبانک تأکید میکند که اهمیت استراتژیک خاورمیانه برای جایگاه دلار نباید دستکم گرفته شود. اگر این منطقه از مدار دلار خارج شود یا نقش آن در بازار انرژی کاهش یابد، نظام مالی جهانی ممکن است وارد دورهای از گذار شود؛ دورهای که در آن دلار دیگر تنها بازیگر مسلط نخواهد بود.
